TANTRA przedstawia film "Pociag Zycia"

Wydaje się, że powstał nowy gatunek artystyczny - komedia o Zagładzie. Jest rzeczą charakterystyczną, że jest on obecny jedynie w filmie, a nie w literaturze czy teatrze. Być może umownoć sztuki filmowej sprawia, że łatwiej jest zaakceptować komedie o Zagładzie w kinie. Tak czy inaczej, po Życie jest piękne Benigniego, Pociąg życia rumuńskiego reżysera działającego we Francji, Radu Mihaileanu, jest drugim filmem o tej tematyce, jaki w ostatnim czasie pojawił się na ekranach polskich kin. Twórcy filmu podkrelają, że ich dzieło powstało niezależnie od filmu Benigniego, a prace nad nim zaczęły się zanim jeszcze głona komedia włoskiego aktora i reżysera weszła na ekrany. Zapewne też nie zgodziliby się z zaszufladkowaniem ich obrazu do kategorii "komedie o Zagładzie". "miejemy się żeby nie cierpieć - mówił po pokazie prasowym w Warszawie odtwórca jednej z głównych ról, francuski aktor Rufus. - miejemy się, bo podobnie jak cierpienie, miech jest podstawowym dowiadczeniem ludzkim." Komedia o Zagładzie? Nie. Raczej film o Zagładzie, który używa miechu tam, gdzie inne posiłkują się patosem. Inaczej niż Życie jest piękne, które zrazu jest niemal realistyczne, by potem poprowadzić widza w stronę eskapistycznej bani, film Mihaileanu od razu zaczyna się jako bań. Oto do małego sztetlu w Rumunii dociera wieć o Zagładzie. Niemcy - opowiada zdyszany miejscowy głupek - ładują Żydów od pociągów i wywożą ich na mierć. Po dramatycznej naradzie sztetlowi mędrcy postanawiają wyprzedzić hitlerowców. Kupią pociąg, i wywiozą się sami. Połowa miasteczka przebiera się za Niemców i będzie eskortować drugą połowę, aż przedrą się przez linię frontu do Związku Sowieckiego, gdzie będą bezpieczni. Film jest zapisem tej baniowej ucieczki. Tyle tylko, że w ostatniej scenie wraca nagle nieobecna w filmie Benigniego rzeczywistoć. Za baniowa ucieczka nie jest jedynie fikcją, wymyloną w pół wieku po fakcie. Jaffa Eliach w swej książce "Hassidic tales of the Holocaust" przytacza opowieć bełskiego chasyda o cudownym uratowaniu cadyka Aarona Rokeacha. Wraz z bratem Mordechajem zostali w 1943 roku wyprowadzeni z getta w Bochni przez węgierskiego pułkownika. Ich sowicie opłacony na wszystkich posterunkach kontrolnych informował, że ci dwaj milczący mężczyni - gładko ogoleni i przebrani w cywilne ubrania - to pojmani sowieccy generałowie, których wiezie do sztabu na przesłuchanie. A gdy na którym z posterunków nie chcieli ich przepucić, nagle pojawiło się trzech węgierskich generałów na koniach. Na ich rozkaz pozwolono cadykom jechać dalej. "Nie znam tych generałów" - zdziwił się pułkownik. "Ale my ich znamy - odrzekł Aaron Rokeach... to był nasz ojciec, dziadek i pradziadek, wysocy generałowie w Armii Boga Wszechmogącego!" Sam rabin Rokeach opowiedział tę opowieć rozmówcy Jaffy Eliach. Jeżeli więc w ludowych opowieciach o cudach możliwa jest interwencja przodków cadyka, przebranych za węgierskich generałów, to dlaczego miałoby być niemożliwe, by sztetl przebrał się za Niemców, by się ratować? W każdym za razie, łatwiej jest się przebrać niż nauczyć się języka wroga. "A przecież to takie proste - dziwi się sztetlowy nauczyciel niemieckiego. - Niemiecki to jest jidysz, tyle że bez poczucia humoru." Najtrudniej za było przerobić Żydów na posłusznych wykonawców przemylnego scenariusza. Niemcy szybko wczuli się w rolę i żądali bezwzględnego posłuszeństwa, za wród deportowanych zawiązała się komunistyczna konspiracja, której celem było... zorganizowanie ucieczki z pociągu życia na wolnoć. Wszystko to, rzecz jasna, opowiedziane jest w konwencji słodko-gorzkiej sztetlowego humoru, acz nie bez odniesień do rzeczywistoci dziejów Zagłady. Czyż w końcu bowiem gettowa policja nie zachowywała się tak, a nawet nieporównywalnie gorzej, niż filmowi Niemcy? I czyż komunistyczna konspiracja w getcie nie była, w wietle ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej, równie skazana na ostateczną daremnoć i klęskę? Film Mihaileanu nie uniknie, rzecz jasna porównań z Życie jest piękne. Mimo znacznie skromniejszego budżetu, w tym także i na reklamę Pociąg Życia osiągnął sukces wród krytyków, zdobywając we Włoszech nagrodę Donatella za najlepszy film zagraniczny. Większoć komentatorów uznała film za lepszy od komedii Benigniego, między innymi dlatego że - inaczej niż włoski reżyser - Mihaileanu nie stworzył filmu eskapistycznego. (...) Ale siła filmu tkwi jeszcze w czym innym. Bohaterem Pociągu Życia nie jest pojedynczy człowiek, jak u Benigniego, lecz cała zbiorowoć. Cały sztetl wspólnymi siłami szuka ratunku przed nadciągającą zagładą, która miała się stać jego zbiorowym losem. (...) Los ten sprzęga się, w końcowej częci filmu, z losem grupy Romów, innej społecznoci także przeznaczonej na zagładę. Przesłanie filmu nabiera wymiaru uniwersalnego, bez rezygnacji ze specyficznie żydowskiej jego treci. Za porywająca, jak zawsze, bałkańska muzyka Gorana Bregovicia sprawia, że akcja zostaje jeszcze mocniej związana z konkretnym miejscem Rumunią. (...) Jest to film znakomity, wzruszający i dający do mylenia bez uciekania się do patosów czy dosłownoci grozy. Trochę już zapomnielimy, że można też robić takie filmy. Konstanty Gebert MIDRASZ Stycze. 2000

Pociąg Życia laureatem włoskiej nagrody za Najlepszy Film Zagraniczny

W dniu 16 czerwca 1999r. Film Radu Mihaileanu - Pociąg Życia - z Rufusem, Lionelem Abelanskim i Clementem Hararari w rolach głównych - został uhonorowany Nagrodą Donatella - włoskiego odpowiednika francuskiego Cezara - za Najlepszy Film Zagraniczny, pokonując m.in. Zakochanego Szekspira i Dworzec Nadziei. Ta błyskotliwa komedia o mieszkańcach żydowskiego miasteczka, którzy chcą uniknąć mierci w obozach zagłady, organizują własną deportację, więci obecnie triumfy we Włoszech. Rozpowszechniany przez Academy Pictures Pociąg Życia obejrzało już 600 tys. Widzów. Według Cedomira Kotara - producenta filmu z ramienia wytwórni Noe Productions i Raphael Films - na popularnoć filmu miał wpływ sukces filmu Roberto Benigniego - Życie jest Piękne oraz polemika pomiędzy twórcami obu tych filmów.

Pociag Życia faworytem włoskiej publicznoci
Histońa opowiedziana w filmie Pociąg Życia jest zdumiewająca. To pełna humoru przypowieć o mieszkańcach żydowskiego miasteczka, którzy organizują swoja własną deportację, przemierzając pociągiem Europę Wchodnią. We Francji film pozostawał w cieniu niezwykle tam popularnego filmu Roberto Benigniego - Życie jest piękne. Międzynarodowa kariera filmu przybrała jednak zupełnie inny obrót. Według AB International - wiatowego dystrybutora filmu - Pociąg Życia przyniósł już 2 miliony dolarów wpływów. Z wyjątkiem Japonii i Niemiec prawa do rozpowszechniania wyprodukowanego przez Noe Productions i Raphael Films filmu Radu Mihaileanu zostały sprzedane niemal do wszystkich liczących się na rynku filmowym krajów. Pociąg Życia był już wywietlany w Szwajcarii i we Włoszech, gdzie odniósł sukces, którego nikt wczeniej nie był w stanie przewidzieć.
We wrzeniu 1998 r. film został zaprezentowany na Festiwalu Filmowym w Wenecji poza głównym programem festiwalu i przeszedł by zupełnie niezauważony, gdyby nie znany ze swoich prowokacji włoski dziennikarz radiowy, który natychmiast po obejrzeniu filmu zorganizował demonstrację, domagając się dodatkowych seansów Pociąg Życia. Film został entuzjastycznie przyjęty przez krytyków i publicznoć. Przyznana filmowi nagroda Donatella oraz sukces filmu we Włoszech (prawie trzy razy więcej widzów niż we Francji) wiadczą o tym, że rozpoczęło się drugie życie filmu. Międzynarodowa kańera filmu trwa dalej. Jesienią Pociąg Życia będzie rozpowszechniąny w kilku kolejnych krajach, m.in. w padzierniku Paramount wprowadzi film na ekrany amerykańskich kin - film został w Stanach Zjednoczonych uhonorowany Nagrodą Publicznoci na Festiwalu Filmowym w Sundance.

Ecran Total 16-22 czerwca 1999 .

Ironia ratuje ludzi
Omiominutowa owacja dla Żydów Mihaileanu

Gianni Ippoliti organizuje dzisiaj demonstrację przed Palazzo deI Cinema, podczas której domagał się będzie zwiększenia liczby seansów Pociąu Życia

Każdy film, który przypomina nam o szaleństwie zagrażającym człowieczeństwu wzbogaca zbiorową pamięć

Wenecja. Dzisiaj o godz. 14.00 Gianni Ippoliti organizuje przed Palazzo dei Cinema demonstrację, podczas której domagał się będzie dodatkowych seansów filmu Pociąg Życia, który jego zdaniem został niemal całkowicie zignorowany przez media. Wiele osób uważa, że uhonorowany omiominutową owacją film Radu Mihaileanu powinien zostać zaprezentowany w ramach konkursu. Dla rumuńskiego reżysera Pociąu Życia reakcja publicznoci była rekompensatą za obojętnoć mediów. Największe zdumienie Mihaileanu budzi porównywanie przez niektórych dziennikarzy jego filmu z filmem Roberto Benigniego:

- Nie ma to zupełnie sensu, gdyż mój film powstał wczeniej. Takie porównania nie służą ani filmowi ani pamięci o społecznoci żydowskiej. Czy nie byłoby lepiej dla filmu podjąć dyskusję o jego treci lub o tym, czy warto opowiadać tego typu histońe? Czy ma jakie znaczenie, że film nazwiemy czarną komedią lub tragikomedią? Nie jestem dobry w tego typu definicjach. Humor obecny w tym filmie ma swoje ródła w kulturze żydowsko-rumuńskiej; można go odnaleć w utworach mistrza absurdu Eugene lonesco.

Mihaileanu okrela Pociąg Życia jako: film o zagrażającym człowieczeństwu szaleństwie, które - tak jak rasistowski nazizm - może się w każdej chwili odrodzić. Każdy film, który nam o tym przypomina, wzbogaca zbiorową pamięć. Jestem szczęliwy, że mogłem przypomnieć te ofiary nazizmu, o których tak niewiele się mówi - Cyganów. Gdy po zakończeniu projekcji grupa Cyganów dziękowała mi ze łzami w oczach, czułem, że zrobiłem co dobrego.

W Rumunii Ceausescu, Mihaileanu nie odebrał religijnej edukacji. Swoją żydowską tożsamoć odnalazł dopiero we Francji, gdzie przeniósł się z zamiarem kręcenia filmów. "Zacząłem od książek Eli Wiesela, potem sięgnąłem po dzieła innych pisarzy, dzięki którym nauczyłem się dostrzegać humorystyczną stronę rzeczywistoci. Rozmowy z rodziną pomogły mi odnaleć własne korzenie. Na jakim przyjęciu przyjaciel opowiedział mi historię o grupie Żydów uciekających pociągiem przed Niemcami. Jakkolwiek niewiarygodnie ona brzmiała, uwierzyłem w nią i zacząłem zbierać mateńały do filmu".

"Humor - twierdzi reżyser - jest niczym zawór bezpieczeństwa. Jestem głęboko przekonany, że niezdolnoć do dostrzegania groteskowej strony życia może stanowić przyczynę stępienia wrażliwoci, lepego podporządkowywania się zbrodniczym rozkazom i w konsekwencji popadnięcia w stan barbarzyństwa. Zastanawiałem się, czy historia nie potoczyłaby się inaczej, gdyby Niemcy potrafili miać się z samych siebie. Prawdopodobnie nie. Niestety barbarzyńcy ciągle nam zagrażają. Tak wielu ludzi nie dostrzegą miesznoci tkwiącej w sprawowaniu władzy. Głupcy z mojego filmu, którzy kierując się marzeniami, chcą osiągnąć to, co niemożliwe, mogliby tu udzielić im kilku lekcji".

La Repubblica, 8 wrzenia 1998.