Ion Mihaileanu : Jak zrodził się w tobie pomysł Pociągu Życia ?
Radu Mihaileanu : Los chciał, że znalazłem się w Los Angeles w momencie premiery Listy Schindlera. Po filmie byłem ogromnie wzruszony, ale w tym samym momencie nabrałem pewnosci, że nie można przedstawiać Shoah wciąż w ten sam sposób, wyłącznie przez pryzmat łez i przerażenia. Już po powrocie do Paryża, mój przyjaciel, historyk, opowiedział mi, podczas kolacji, o ucieczce Żydów pociągiem podczas wojny... historię wręcz niewiarygodną. „Powinieneœ zrobić o tym film. Temat jest poważny, o twoich korzeniach, o twoim narodzie" – powiedział mi. „Komedię?!" – odparłem. Byłem raczej zaskoczony, ale pomysł pokazania tragedii w formie komedii wydawał mi się niesamowity. Może intuicja podpowiadziała, że trzeba iœć tym torem.
I.M. : Dobrze pamiętam. Prosiłeœ mnie wtedy żebym sprawdził, czy ta historia przypadkiem się nie wydarzyła...
R.M. : Napisałeœ wiele listów do Instytutu Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu – Yad Vashen w Jerozolimie. Ja, ze swojej strony udałem się do Centrum Dokumentacji Żydowskiej w Paryżu. Zadzwoniłem też do Serge Klarsfelda, rozpoczęliœmy poszukiwania w Moskwie i w archiwach rosyjskich. Wszystkie odpowiedzi, które uzyskaliœmy, wykluczały taką możliwoœć. Jeżeli taki pociąg by rzeczywiœcie wyruszył, byłby natychmiast namierzony i zatrzymany.
I.M. : Chęć zrealizowania tego projektu nie było motywowane wyłącznie przez zwykłe pragnienie opowiedzenia historii, również przez coœ głębszego, coœ bardziej wzniosłego...
R.M. : Powrót do tradycji humoru żydowskiego jest raczej tematem mało poruszanym w naszych czasach. Wyjątkiem jest Woody Allen i może kilku innych. Chodziło mi o coœ więcej niż samo opowiedzenie o męczeństwie związanym z Shoah, nie żeby o tym zapomnieć, ale żeby odtworzyć tą historię w inny sposób, bardziej żywy, w formie alegorii podsyconej naszą krwią, kulturą i pamięcią. Bardzo chciałem opowiedzieć historię tego sztetla, którego nigdy nie znałem, ale zarazem i tę historię, którą nasza rodzina odczuła na własnej skórze. Jak zapomnieć naszych wujów, kuzynów wymordowanych w obozach, w pociągach œmierci ?
I.M. : Jakbyœ okreœlił ten film ? Jako komedię, tragikomedię, gorzką komedię... ?
R.M. : Nie mogę precyzyjnie odpowiedzieć na to pytanie. Wiem tylko, że film czerpie z kultury żydowskiej i rumuńskiej, od Eugene Ionesco, mistrza absurdu, również od tych, których zainspirował, od Becketta czy od Dubillarda. Nie mogę nie wspomnieć o Cioranie, który jest dla mnie jednym z największych filozofów, najœmieszniejszym, a zarazem najbardziej tragicznym.
I.M. : Tematem filmu jest tragedia Żydów widziana w sposób, powiedzmy, komiczny. Czy uważasz, że można się œmiać z każdego, nawet tragicznego, nawet okrutnego tematu, jak w tym przypadku?
R.M. : Œmiać się z czegoœ to jakby patrzeć na to z pogardą, bez uczuć, nie być w to zaangażowanym. Nie jest tak, mam nadzieję, w moim przypadku. Historią mojego narodu było cierpienie, przeżywanie tragedii, na progu szaleństwa. Nasz humor stał się tarczą chroniącą od tego szaleństwa, złego szaleństwa, chroniącą od strachu przed œmiercią i okrucieństwem. Przeżyliœmy, a niewidzialny łańcuch, łączący nas Żydów, to połączenie religii, humoru i tej niekończącej się tragedii, którą przeżyliœmy. Tragedia i jej antidotum: humor. To nasza kultura. Œmiejemy się aby przeżyć. To taka terapia, to częœć naszej natury. Nigdy nikt nie zdoła nam tego zabrać, rodzimy się z tym. W tym filmie chciałem odtworzyć, „odrodzić" tych wszystkich, którzy byli naszą rodziną: Rabin, Yossi, Mordechai, Ester, Sura. Uwieczniłem ich na kliszy aby zapadli w pamięć widza, gdzie, mam nadzieję, znajdą nowe miejsce spoczynku, na zawsze...
I.M. : Dlaczego główną postacią twojego filmu jest szaleniec ?
R.M. : Dla mnie szaleństwo jest prawdziwe, jest piękne, to szaleństwo poetów, to szaleństwo tych, którzy tworzą własny œwiat, którzy w coœ wierzą. Postrzegają ziemię i nasze losy jak punkty odniesienia, nie mają jednak możliwoœci pójœcia gdzie indziej, upiększenia swego œwiata. Dla mnie piękne szaleństwo wzrusza, pozwala otworzyć umysł, wyobraŸnie, serce...
I.M. : Kiedy odkryłeœ w sobie tożsamoœć żydowską ?
R.M. : Po przyjeŸdzie do Paryża. Nie otrzymałem religijnego wykształcenia żydowskiego, sam musiałem je zdobyć poprzez książki. Zapoznałem się z twórczoœcią Elie Wiesela i to było dla mnie podstawą, czytałem Szaloma Aleichema, Józefa Singera i jego brata, Filipa Rotha, Dawida Tulmana, Izraëla Zangwilla, Saüla Bellowa, Stefana Zweiga, Léo Perrutza i całą wschodnią literaturę żydowską. Musiałem odnaleŸć moje korzenie, ponieważ nie byłem już Rumunem. Nie przypuszczałem, że dyktatura Ceaucescu może pewnego dnia upaœć. Nie byłem również Francuzem, jak większoœć moich nowych przyjaciół. Byłem praktycznie nikim. Musiałem się dowiedzieć, kim tak naprawdę jestem. W końcu zrozumiałem, że jestem przede wszystkim istotą ludzką, potem Żydem pochodzenia rumuńskiego, a teraz i Francuzem.
I.M. : Jakie cechy wspólne widzisz między twoimi dwoma filmami Trahir i Pociąg Życia?
R.M. : Oba te filmy mówią o mensch, co znaczy ,w języku jidisz, dobroć człowieka. Trahir opowiada o małych mrówkach uwięzionych przez system komunistyczny. Chcą się z niego uwolnić, wierzą w utopię, która wydaje się wzniosła, piękna. To był obraz bardziej realistyczny. Pociąg Życia jest raczej opowieœcią, która nawiązuje bardziej do baœni. Ale tragedia ludzka, w obu filmach, jest tak samo wzruszająca.
I.M. : W jaki sposób dobierałeœ aktorów ?
R.M. : Chciałem, żeby sztetl był prawdziwy, autentyczny. Chciałem, żeby twarze były nowe piękne i żeby aktorzy nie mieli innych zajęć w trakcie realizacji, aby w pełni mogli zidentyfikować się z postaciami, przeżywać prawdziwą przygodę. Marzyłem o prawdziwej rodzinie, co zresztą udało się nam zrobić. W filmie występują aktorzy 11 różnych narodowoœci i jest to jedna z moich większych satysfakcji. Jest różnorodnoœć i jednoœć. I przyjaŸń.
I.M. : Można by powiedzieć, że jedną z postaci filmu jest pociąg. To on nadaje rozmach, dynamikę, trochę jak w amerykańskich westernach...
R.M. : To on tworzy atmosferę napięcia w filmie. Widz nie może przestać zadawać sobie pytań: czy im się uda, czy przebrną przez pułapki, czy ich zdemaskują, czy odkryją, ze to pociąg z fałszywymi deportowanymi i fałszywymi Niemcami ? Ale głównym powodem wyboru pociągu to ten wspomniany wczeœniej, pociągów œmierci, pociągów Iassy... chciałem stworzyć odpowiedŸ: Pociąg Życia. Pociąg może być postrzegany jako podróż od narodzin aż do œmierci. Mija wiele stacji, etapów, a podczas tej podróży ukazują się różne strony natury ludzkiej: miłoœć, œmierć, nienawiœć, rasizm, polityka, władza.
I.M. : Jest to film o szaleństwie, czyż nie ?
R.M. : Tak, jesteœmy w jego samym œrodku. Szaleństwo historii życia... Szaleństwo prowadzi do miłoœci, odwagi. Prowadzi również do okrucieństwa, barbarzyństwa, œmierci, destrukcji, jest pozbawione jakiegokolwiek sumienia, zamyka nas na zawsze, niezrozumiałe jak czarna dziura. To film o życiu, o podróży. Podróży zabawnej i okrutnej zarazem.